Giới thiệu
Những lời bàn tán về sự trỗi dậy kinh tế mạnh mẽ của Việt Nam ngày càng trở nên quen thuộc. Tuy nhiên, khi phân tích sâu hơn "Báo cáo Đổi mới Sáng tạo và Đầu tư Công nghệ Việt Nam 2024", do Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC) và Do Ventures công bố, một câu chuyện phức tạp và hấp dẫn hơn nhiều đã hiện ra, đầy những xu hướng đáng ngạc nhiên và thực tế trái ngược với nhận định thông thường. Bài viết này sẽ chắt lọc những điểm mấu chốt có sức ảnh hưởng lớn nhất, thách thức các quan niệm phổ biến về hệ sinh thái công nghệ của Việt Nam.
1. Bất chấp biến động toàn cầu, nguồn vốn khởi nghiệp của Việt Nam cho thấy khả năng phục hồi đáng kể
Năm 2023, các công ty khởi nghiệp Việt Nam đã huy động được tổng cộng 529 triệu USD. Con số này thể hiện mức giảm -17% so với năm trước, một thông tin ban đầu nghe có vẻ tiêu cực. Quan trọng hơn, thành tích này cho phép Việt Nam giữ vững vị trí thứ ba tại Đông Nam Á về số lượng thương vụ và giành lại vị trí thứ ba về tổng giá trị đầu tư, chỉ sau Singapore và Indonesia.
Tuy nhiên, con số này lại là một tín hiệu tích cực đáng ngạc nhiên khi đặt trong bối cảnh toàn cầu. Cụ thể, tổng vốn đầu tư mạo hiểm trên toàn thế giới đã sụt giảm mạnh hơn nhiều ở mức -35%. Mức sụt giảm khiêm tốn hơn của Việt Nam cho thấy khả năng phục hồi và ổn định vượt trội của thị trường trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đầy thách thức, củng cố niềm tin bền vững của các nhà đầu tư vào tiềm năng dài hạn của quốc gia.
Góc nhìn của nhà phân tích: Sự kiên cường này không phải là ngẫu nhiên. Nó được củng cố bởi động lực mạnh mẽ của nền kinh tế số (như chúng ta sẽ thấy ở phần sau) và sự hỗ trợ chủ động của chính phủ, điển hình là việc khánh thành Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC) tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc. Các nhà đầu tư đang đặt cược vào những nền tảng vững chắc này, chứ không chỉ vào tâm lý thị trường ngắn hạn.
2. Sự bùng nổ đầu tư thực sự không nằm ở nơi bạn nghĩ: HealthTech và EdTech đang trỗi dậy
Trong khi FinTech và Thương mại điện tử từ lâu đã được coi là những ngành tiêu biểu cho sự bùng nổ công nghệ của Việt Nam, dữ liệu đầu tư năm 2023 lại kể một câu chuyện hoàn toàn khác—một câu chuyện về sự sụt giảm mạnh ở các lĩnh vực truyền thống và sự tăng trưởng bùng nổ ở những nơi khác. Đáng chú ý nhất, đầu tư vào lĩnh vực Thanh toán đã giảm -100%, trong khi lĩnh vực Bán lẻ cũng giảm mạnh -84%.
Ngược lại, sự tăng trưởng đầu tư ấn tượng nhất lại diễn ra ở các lĩnh vực giải quyết các nhu cầu cơ bản của xã hội. Lĩnh vực Y tế (HealthTech) đã nhận được số vốn cao kỷ lục, tăng vọt +391% so với cùng kỳ năm trước, trở thành lĩnh vực được đầu tư nhiều nhất. Tương tự, lĩnh vực Giáo dục (EdTech) cũng chứng kiến mức đầu tư cao nhất từ trước đến nay, với mức tăng +107%.
Góc nhìn của nhà phân tích: Sự chuyển dịch này báo hiệu một hệ sinh thái đang trưởng thành. Đầu tư giai đoạn đầu đang vượt ra ngoài việc sao chép các mô hình B2C đã được chứng minh và hiện đang giải quyết các nhu cầu xã hội nền tảng, và thường phức tạp hơn, trong lĩnh vực y tế và giáo dục. Điều này cho thấy một sự tìm kiếm giá trị bền vững, dài hạn.
3. Việt Nam đang đặt cược lớn để trở thành trung tâm bán dẫn toàn cầu
Một trong những phát triển chiến lược quan trọng nhất là cú hích lớn của Việt Nam vào ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu, một động thái được củng cố bởi việc nâng cấp quan hệ với Hoa Kỳ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 9 năm 2023. Để hiện thực hóa tham vọng này, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã vạch ra một kế hoạch đầy tham vọng nhằm đào tạo 50.000 kỹ sư cho ngành công nghiệp bán dẫn vào năm 2030.
Để biến tham vọng thành hành động cụ thể, Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC) đang đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy các quan hệ đối tác chiến lược. Đây không chỉ là những thỏa thuận mang tính biểu tượng; sự hợp tác với các tập đoàn hàng đầu thế giới như Synopsys, Siemens và Cadence đại diện cho việc chuyển giao công nghệ và kiến thức quan trọng, cần thiết để xây dựng một hệ sinh thái thiết kế chip non trẻ từ đầu.
Góc nhìn của nhà phân tích: Động thái này là một sự đặt cược chiến lược nhằm đưa Việt Nam lên một nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Bằng cách tập trung vào thiết kế và đào tạo nhân lực, Việt Nam không chỉ cố gắng thu hút đầu tư sản xuất mà còn đang xây dựng nền tảng để trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo thực sự trong lĩnh vực bán dẫn.
4. Sự mất kết nối lớn: Một hệ sinh thái bùng nổ với số lượng IPO gần như trống rỗng
Có một sự tương phản rõ rệt giữa hoạt động khởi nghiệp sôi động và thực tế đầy thách thức của thị trường thoái vốn. Kể từ năm 2018, số lượng các đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) đã giảm đáng kể, đỉnh điểm là vào năm 2023 chỉ có 3 đợt IPO, huy động được tổng cộng chỉ 7 triệu USD. Thách thức này không chỉ giới hạn ở IPO; hoạt động Mua bán và Sáp nhập (M&A) cũng có xu hướng giảm, trong đó lĩnh vực "Công nghệ thông tin" đặc biệt thiếu vắng các thương vụ M&A lớn.
Nguyên nhân chính của tình trạng này là do các quy định niêm yết nghiêm ngặt tại Việt Nam, vốn thường không phù hợp với bản chất của các công ty khởi nghiệp công nghệ. Ví dụ, yêu cầu phải có "lãi liên tục trong 2 năm" trước khi niêm yết là một rào cản lớn đối với các công ty đang trong giai đoạn tăng trưởng cao và ưu tiên tái đầu tư thay vì tạo ra lợi nhuận.
Ông Vũ Quốc Huy, Giám đốc Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC), đã nhấn mạnh sự thừa nhận chính thức về thách thức này và cam kết giải quyết nó:
"Học hỏi từ các nước láng giềng, chúng tôi ghi nhận tầm quan trọng của việc tạo ra một môi trường thoái vốn hấp dẫn đối với các nhà đầu tư. Chúng tôi đang từng bước cải tiến các phương pháp tiếp cận để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các công ty khởi nghiệp hướng tới mục tiêu IPO và các lộ trình thoái vốn khác. Chúng tôi đặc biệt nỗ lực tham gia điều chỉnh các quy định và khuôn khổ pháp lý nhằm đáp ứng nhu cầu của các công ty khởi nghiệp, mang lại cho họ cơ chế ổn định và linh hoạt để thành công."
Góc nhìn của nhà phân tích: Sự mất kết nối này là một nút thắt cổ chai nghiêm trọng có thể kìm hãm tiềm năng tăng trưởng dài hạn của hệ sinh thái. Việc chính phủ thừa nhận vấn đề là một bước đi quan trọng, nhưng việc thực thi các cải cách quy định để tạo ra các lộ trình thoái vốn khả thi cho các công ty công nghệ sẽ là bài kiểm tra thực sự cho cam kết của Việt Nam.
5. Động lực không thể phủ nhận: Nền kinh tế số tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á
Việt Nam đã đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế số cao nhất Đông Nam Á trong hai năm liên tiếp là 2022 và 2023. Đà tăng trưởng này được thúc đẩy bởi các yếu tố nền tảng vững chắc, bao gồm tỷ lệ thâm nhập Internet đạt 79,1% (tương đương 78,44 triệu người dùng) và tỷ lệ kết nối di động ấn tượng ở mức 169,8%.
Theo báo cáo của Google, nền kinh tế số của Việt Nam được dự báo sẽ tăng trưởng 20% mỗi năm trong giai đoạn 2023-2025 và đang trên đà đạt giá trị 43 tỷ USD vào năm 2025. Đà tăng trưởng mạnh mẽ này, kết hợp với sự hỗ trợ mạnh mẽ của chính phủ, đã định vị Việt Nam là một trung tâm kỹ thuật số quan trọng trong khu vực, tiếp tục thu hút sự quan tâm lớn từ các nhà đầu tư.
Góc nhìn của nhà phân tích: Nền kinh tế số chính là bánh đà cơ bản cho toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam. Tốc độ tăng trưởng hàng đầu khu vực này là lý do chính giải thích cho khả năng phục hồi của nguồn vốn đầu tư và là yếu tố tạo điều kiện cho các cú chuyển mình chiến lược sang các lĩnh vực như HealthTech, EdTech và bán dẫn. Đây là động cơ thúc đẩy sự tự tin của nhà đầu tư.
Kết luận
Bức tranh tổng thể cho thấy một câu chuyện rõ ràng: trong khi các cơn gió ngược toàn cầu đã làm hạ nhiệt nguồn vốn chung (Điểm 1), động cơ nền tảng là nền kinh tế số vẫn tăng trưởng nhanh nhất khu vực (Điểm 5). Điều này đã mang lại cho các nhà đầu tư sự tự tin để thực hiện các đặt cược chiến lược, có mục tiêu vào các lĩnh vực tăng trưởng cao như HealthTech và EdTech (Điểm 2) và hỗ trợ các dự án quốc gia đầy tham vọng như ngành bán dẫn (Điểm 3), ngay cả khi hệ sinh thái đang phải vật lộn với thách thức cấp bách của một thị trường thoái vốn chưa phát triển (Điểm 4). Bên dưới những con số bề mặt, câu chuyện thực sự là về sự tăng trưởng có định hướng trong các lĩnh vực quan trọng và một chiến lược quốc gia quyết tâm để cạnh tranh trên trường quốc tế.
Với những dòng chảy ngầm mạnh mẽ của sự thay đổi chiến lược này, bạn nghĩ bối cảnh đổi mới sáng tạo của Việt Nam sẽ ở đâu trong năm năm tới?